Herman Nojbaher

Herman Nojbaher (nem. Hermann Neubacher; Vels, 24. jun 1893 – Beč, 1. jul 1960) bio je austrijski političar, privrednik i diplomata, član Nacionalsocijalističke nemačke radničke partije (NSDAP), gradonačelnik Beča posle Anšlusa 1938. godine i jedan od najznačajnijih nemačkih diplomata zaduženih za jugoistočnu Evropu tokom Drugog svetskog rata. Posebno mesto u njegovoj karijeri zauzima period od 1943. do 1945. godine, kada je kao specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova Trećeg rajha za Jugoistok sa sedištem u Beogradu pokušavao da promeni nemačku okupacionu politiku prema Srbiji i drugim područjima Balkana.

U istoriji Srbije Nojbaher je značajan pre svega zbog pokušaja da se nemačka politika prema Srbiji 1943. godine učini pragmatičnijom, da se ojača vlada Milana Nedića, smanji oslanjanje na brutalne represivne mere i stvori širi antikomunistički front. Njegova politika, međutim, nije predstavljala odustajanje od nacističkog okupacionog sistema niti od nemačkih ratnih ciljeva. Naprotiv, Nojbaher je pokušavao da okupaciju učini efikasnijom i politički održivijom, koristeći lokalne strukture i srpske antikomunističke snage. Njegov položaj zato predstavlja jednu od najzanimljivijih, ali i najkontroverznijih epizoda nemačke okupacione politike na Balkanu.

Lična karta

Podatak	Informacija
Puno ime	Hermann Josef Neubacher
Uobičajeni oblik imena u Srbiji	Herman Nojbaher
Rođen	24. jun 1893.
Mesto rođenja	Vels (Wels), Gornja Austrija, Austro-Ugarska
Umro	1. jul 1960.
Mesto smrti	Beč, Austrija
Zanimanje	političar, diplomata, privrednik, ekonomista
Politička pripadnost	NSDAP
Vojna formacija	Austrougarska vojska u Prvom svetskom ratu; SA u periodu nacističke vlasti
Poznata funkcija	gradonačelnik Beča
Period na čelu Beča	1938 – 1939.
Diplomatske funkcije	Bukurešt, Atina, Jugoistočna Evropa
Funkcija u okupiranoj Srbiji	specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova Trećeg rajha za Jugoistok
Sedište tokom rada za Balkan	Beograd
Oblast odgovornosti	Srbija, Crna Gora, Albanija i Grčka
Poznat po	„Nojbaherovom planu“ za preuređenje nemačke politike na Balkanu
Posleratni status	američki zarobljenik, zatim jugoslovenski zatvorenik
Suđenje u Jugoslaviji	osuđen na 20 godina zatvora/prinudnog rada
Pušten	1952.
Kasniji angažman	Austrija i Etiopija
Poznato delo	Sonderauftrag Südost 1940 – 1945 / Specijalni zadatak Balkan

Poreklo i mladost

Herman Nojbaher rođen je 24. juna 1893. godine u Velsu u Gornjoj Austriji. Poticao je iz austrijskog građanskog srednjeg sloja, a školovao se u Kremsminsteru i Beču. Prema dostupnim biografskim podacima, njegovo kasnije profesionalno formiranje bilo je više vezano za privredu i organizaciju nego za klasičnu diplomatsku karijeru. Posle Prvog svetskog rata radio je u drvnoj industriji i postepeno izgradio poslovnu karijeru.

Prvi svetski rat proveo je u austrougarskoj vojsci, uključujući i Italijanski front. Posleratni raspad Austro-Ugarske i stvaranje Republike Austrije predstavljali su politički okvir u kojem je Nojbaher počeo da razvija svoje političke stavove. Kao i kod velikog broja austrijskih nacionalista tog vremena, važnu ulogu u njegovom političkom razmišljanju imala je ideja povezivanja Austrije sa Nemačkom.

Nojbaher nije bio političar koji je do nacizma došao slučajno tek nakon 1938. godine. Još tokom međuratnog perioda približio se nemačkom nacionalističkom i nacističkom pokretu, a od 1933. bio je povezan sa ilegalnom austrijskom NSDAP. Posle neuspelog nacističkog puča u Austriji 1934. godine bio je uhapšen i proveo je određeno vreme u zatvoru.

Uspon u nacističkoj Austriji

Presudan trenutak u njegovoj političkoj karijeri bio je Anšlus Austrije 1938. godine, kada je Nemačka izvršila pripajanje Austrije Trećem rajhu.

Samo nekoliko dana nakon Anšlusa, 13. marta 1938, Nojbaher je postavljen za gradonačelnika Beča. Istovremeno je obavljao i funkciju pokrajinskog upravnika, a u SA je napredovao do visokog čina. Njegov položaj u Beču trajao je do 1939. godine.

Njegovo imenovanje pokazuje da Nojbaher nije bio samo privredni stručnjak koji je kasnije postao diplomata. Bio je aktivan deo političkog sistema nacističke Austrije. Kasnija biografija u Neue Deutsche Biographie upravo zbog toga njegovu karijeru opisuje kao primer čoveka koji je zahvaljujući organizacionim i diplomatskim sposobnostima uspevao da nastavi karijeru kroz različite političke sisteme, pri čemu je ostao duboko vezan za nemačke nacionalističke i nacističke predstave.

Diplomatska služba i put prema Balkanu

Posle odlaska iz Beča Nojbaher je prešao u diplomatsku službu. Od 1940. godine bio je nemački predstavnik u Bukureštu, a potom je delovao i u Atini. Njegov rad na Balkanu u početku je bio snažno povezan sa privrednim interesima Trećeg rajha.

Rumunija je za Nemačku bila od ogromnog strateškog značaja zbog nafte, dok je Grčka predstavljala važan prostor u okviru nemačkog sistema kontrole jugoistočne Evrope.

U Grčkoj je Nojbaher od 1942. godine dobio posebno važnu ekonomsku funkciju. Postavljen je za specijalnog izaslanika Rajha za privredna i finansijska pitanja, sa zadatkom da se bavi ekonomskom krizom, inflacijom i snabdevanjem. Njegova politika u Grčkoj bila je deo nemačkog ratnog sistema eksploatacije okupirane zemlje, čak i kada je pokušavao da spreči ekonomski haos koji bi mogao ugroziti nemačke interese.

Upravo će se taj način razmišljanja kasnije jasno videti i u Srbiji: Nojbaher je represiju posmatrao i kroz pitanje njene političke i ekonomske korisnosti. Za njega problem nije bio samo moralni karakter određenog postupka, već i pitanje da li takva politika dugoročno koristi nemačkim ratnim ciljevima.

Nojbaher dolazi u Beograd

Tokom 1943. godine položaj Nemačke na Balkanu počeo je ozbiljno da se komplikuje. Partizanski pokret je rastao, Italija je kapitulirala, a nemačka vojna situacija postajala je sve teža. Istovremeno, represivna politika nemačke okupacione uprave u Srbiji nije uspevala da obezbedi trajnu stabilnost.

U takvim okolnostima Adolf Hitler je odlučio da promeni deo nemačke politike prema Balkanu.

Nojbaher je u avgustu 1943. imenovan za specijalnog opunomoćenika Ministarstva spoljnih poslova Trećeg rajha za Jugoistok. Njegova nadležnost obuhvatala je Srbiju, Crnu Goru, Albaniju i Grčku, a Beograd je postao njegovo glavno sedište.

Važno je razlikovati njegov položaj od funkcije vojnog komandanta Srbije. Nojbaher nije bio nemački vojni komandant Srbije niti gradonačelnik Beograda. Bio je visoki diplomatski i politički predstavnik Ministarstva spoljnih poslova Rajha, čija se kancelarija nalazila u Beogradu i koji je nastojao da utiče na nemačku politiku prema Srbiji.

Njegov položaj bio je komplikovan jer je na teritoriji Srbije postojalo više nemačkih centara moći. Vojna uprava, Ministarstvo spoljnih poslova, SS i policijske strukture imali su različite interese. Nojbaher je zbog toga često dolazio u sukob sa ljudima koji su zagovarali mnogo brutalniju politiku prema srpskom stanovništvu.

Njegov odnos prema nemačkoj politici represalija

Jedan od ključnih razloga zbog kojih je Nojbaher ostao zabeležen u istoriji okupirane Srbije jeste njegov odnos prema nemačkim represalijama.

Nemačka okupaciona politika u Srbiji od 1941. godine počivala je, između ostalog, na sistemu talaca, streljanja i kolektivnih represalija. Takva politika trebalo je da zastraši stanovništvo i uguši ustanak.

Nojbaher je smatrao da takva politika proizvodi suprotan efekat: umesto da stanovništvo odvoji od partizana, ona ga može gurnuti prema pokretu otpora. U njegovoj proceni, masovna streljanja i kolektivne kazne bile su politički kontraproduktivne.

To, međutim, ne znači da je Nojbaher postao protivnik nacizma ili nemačke okupacije. Njegov pristup bio je pre svega pragmatičan i imperijalni: želeo je efikasniju okupaciju.

Drugim rečima, nije problem video u tome što Nemačka okupira Srbiju, nego u tome što se okupacija vodi na način koji može uništiti njenu sopstvenu političku korist.

Upravo tu leži jedna od najvećih zabluda u tumačenju njegove ličnosti. Nojbaher se ponekad predstavlja kao „umereni Nemac“ ili gotovo kao protivnik Hitlerove politike. To je previše jednostavno. On je bio nacistički političar i diplomata koji je pokušavao da promeni metode nemačke politike kada je smatrao da postojeći postupci štete interesima Rajha.

Odnos prema Milanu Nediću

Nojbaher je posebno važnu ulogu dao generalu Milanu Nediću, predsedniku kolaboracionističke vlade u okupiranoj Srbiji.

Za razliku od pojedinih nemačkih vojnih i policijskih krugova, Nojbaher je smatrao da Nedić može biti korisniji ako mu se da veća politička i administrativna samostalnost.

Njegova ideja bila je da se srpska uprava iskoristi kao osnova za širi antikomunistički sistem.

Nojbaher je zato pokušavao da ojača Nedićev položaj i da proširi prostor njegovog delovanja. Jedan od važnih trenutaka bila je Nedićeva poseta Hitleru 1943. godine, kojoj je Nojbaher pridavao veliki značaj. Nedić je pokušavao da dobije veće teritorijalne i političke ustupke, ali Hitler i Ribbentrop nisu prihvatili njegove glavne teritorijalne zahteve.

„Nojbaherov plan“

Najpoznatiji deo njegove balkanske politike postao je ono što se u istoriografiji naziva Nojbaherov plan.

Plan je nastao 1943. godine i predstavljao je pokušaj da se nemačka politika prema Srbima i Srbiji radikalno preuredi, ali iz perspektive interesa Trećeg rajha.

Osnovna ideja bila je stvaranje šire političke jedinice koja bi okupila Srbiju, Crnu Goru i Sandžak, uz mogućnost kasnijeg proširivanja projekta. Na njenom čelu trebalo je da bude Milan Nedić.

Prema jednom sačuvanom prikazu plana, Nojbaher je predlagao:

1. stvaranje srpske federacije;
2. povezivanje Srbije, Crne Gore i Sandžaka;
3. postavljanje Milana Nedića na čelo te federacije;
4. autonomni položaj pojedinih oblasti;
5. stvaranje sopstvenog administrativnog aparata i žandarmerije;
6. organizovanje lokalnih antikomunističkih formacija;
7. ponovno otvaranje Univerziteta u Beogradu;
8. smanjenje neposredne nemačke kontrole nad kulturnim institucijama;
9. oslobađanje pojedinih srpskih crkvenih velikodostojnika;
10. pokušaj zaštite srpskog stanovništva u područjima pod vlašću Nezavisne Države Hrvatske.

Suština plana bila je da se srpsko nacionalno pitanje delimično iskoristi za stabilizaciju nemačkog položaja na Balkanu.

To je bila veoma pragmatična ideja. Nojbaher je procenjivao da Nemačka ne može beskonačno držati Srbiju pod neposrednom vojnom kontrolom i istovremeno voditi rat protiv partizana na ogromnom prostoru Jugoslavije.

Zato je tražio lokalnog saveznika.

Taj saveznik trebalo je da bude Nedić.

Zašto plan nije prihvaćen

Nojbaherov projekat nije dobio Hitlerovu punu podršku.

Nemačko rukovodstvo nije bilo spremno da Srbima prepusti onaj stepen političke autonomije koji je Nojbaher smatrao potrebnim. Posebno je bilo problematično pitanje teritorijalnog proširenja Srbije i stvaranja političkog entiteta koji bi mogao postati previše samostalan.

Hitlerova politika prema Balkanu bila je opterećena dubokim nepoverenjem prema lokalnim nacionalnim pokretima. Nemačka je želela saradnju, ali ne i stvaranje političkog subjekta koji bi mogao razviti sopstvene interese.

Zbog toga je Nojbaherov plan ostao uglavnom na nivou pokušaja.

Ipak, pojedini njegovi predlozi su delimično sprovedeni. Posebno je značajno pitanje ponovnog otvaranja Beogradskog univerziteta. Nastava je obnovljena početkom 1944. godine, nakon višegodišnjeg prekida, iako je univerzitet ostao pod snažnom kontrolom okupacionih i kolaboracionističkih vlasti.

Nojbaher i četničke formacije

Još jedan važan deo njegove politike bilo je nastojanje da se deo četničkih formacija uključi u širi antikomunistički front.

Nojbaher je smatrao da je borba protiv partizana važnija od održavanja rigidne podele između svih srpskih antikomunističkih grupa. U tom kontekstu pokušavao je da uspostavi kontakte sa različitim lokalnim komandantima.

Posebno je značajna njegova uloga u oslobađanju Pavla Đurišića iz nemačkog zarobljeništva 1943. godine. Đurišić je potom uključen u širi sistem saradnje sa Nedićevim strukturama i nemačkim snagama. Nojbaher, Nedić i nemački vojni komandni vrh procenili su da bi Đurišićeva popularnost među crnogorskim četnicima mogla biti iskorišćena u borbi protiv partizana i za povezivanje Srbije i Crne Gore u okviru Nojbaherove političke zamisli.

Ovaj slučaj pokazuje koliko je Nojbaherova politika bila praktična i oportunistička: ideološke razlike između različitih antikomunističkih grupa bile su mu manje važne od njihove potencijalne vojne upotrebljivosti.

Odnos prema ustaškom režimu i Srbima u NDH

Nojbaher je imao i specifičan odnos prema politici Nezavisne Države Hrvatske.

Kao nemački diplomata na Balkanu, bio je upoznat sa masovnim zločinima ustaškog režima nad Srbima. U svojim kasnijim memoarima naveo je veoma visoke procene broja ubijenih Srba u NDH. Jedna studija objavljena u časopisu Balcanica navodi da je Nojbaher u svojim memoarima procenio broj ubijenih nenaoružanih Srba na oko 750.000, uz napomenu da se takve procene moraju posmatrati u kontekstu njegovih posleratnih sećanja i tadašnjih procena.

Nojbaher je smatrao da ekstremna ustaška politika šteti nemačkim interesima jer destabilizuje čitav prostor i podstiče srpsko stanovništvo da traži zaštitu u različitim oružanim pokretima.

Njegov odnos prema ovom pitanju nije, dakle, bio zasnovan na principijelnom protivljenju rasnoj i genocidnoj politici nacističke Evrope, već pre svega na proceni da takva politika otežava nemačku kontrolu Balkana.

To je važna razlika.

Sukob sa tvrdolinijašima

Nojbaher se u Srbiji našao između nekoliko međusobno suprotstavljenih nemačkih centara moći.

Jedan deo vojne i policijske strukture smatrao je da se ustanak može ugušiti samo brutalnim represivnim merama. Nojbaher je zagovarao političku kombinaciju pritiska, saradnje sa lokalnim vlastima i stvaranja šireg antikomunističkog fronta. Njegov pristup nije uvek bio uspešan jer nije imao potpunu kontrolu nad nemačkim vojnim, policijskim i SS strukturama.

U praksi je okupacioni sistem ostao rascepkan. To je bio jedan od osnovnih problema nemačke politike u Srbiji: ljudi koji su formalno pripadali istom okupacionom aparatu često su imali različite ciljeve. Vojni komandanti su gledali vojnu bezbednost, SS i policija represiju i uništenje protivnika, privredne strukture eksploataciju, dok je Nojbaher pokušavao da iz svega napravi politički održiv sistem saradnje.

Nojbaher i Beograd

Zbog svoje funkcije Nojbaher je od 1943. do 1944. godine bio jedna od najvažnijih nemačkih političkih ličnosti u Beogradu. Ipak, važno je izbeći čestu grešku: on nije bio upravitelj Beograda niti vojni komandant Srbije. Njegova moć proizlazila je iz toga što je bio Hitlerov i Ribbentropov politički izaslanik za jugoistok Evrope. Beograd je bio njegovo sedište, odakle je pokušavao da koordinira nemačku politiku prema Srbiji i drugim delovima Balkana.

Njegov rad se zato mora posmatrati u okviru šire strukture nemačke okupacione vlasti.

Poslednja faza rata

Kako se 1944. godina bližila kraju, nemačka pozicija na Balkanu se brzo raspadala.

Crvena armija je prodrla na Balkan, Rumunija je promenila stranu, Bugarska je napustila osovinski blok, a partizanske snage su uz sovjetsku pomoć preuzele Beograd u oktobru 1944. godine. Nojbaher je napustio Beograd i povukao se prema Austriji. Krajem rata pokušavao je da ostane uključen u diplomatske kontakte i završne pregovore nemačkog vojnog rukovodstva.

U maju 1945. dospeo je u američko zarobljeništvo u Tirolu.

Svedočenje u Nirnbergu

Posle rata Nojbaher je saslušavan kao svedok pred Međunarodnim vojnim tribunalom u Nirnbergu.

Dana 15. aprila 1946. godine pojavio se kao svedok i odgovarao na pitanja o svom položaju tokom rata i odnosima sa visokim funkcionerima nacističkog režima, uključujući Ernsta Kaltenbrunnera. U zapisniku Nirnberškog procesa navodi da je pre rata bio gradonačelnik Beča, dok je tokom rata pet godina proveo na diplomatskim misijama u inostranstvu. Njegovo svedočenje nije predstavljalo suđenje njemu lično. Nojbaher je tada nastupao kao svedok.

Kasnije je svedočio i u procesu protiv Dragoljuba Draže Mihailovića u Beogradu, gde je njegova uloga bila povezana sa odbranom optuženog.

Suđenje u Jugoslaviji

Nakon Nirnberga Nojbaher je izručen Jugoslaviji.

Jugoslovenske vlasti smatrale su ga odgovornim za njegovu ulogu u nemačkom okupacionom sistemu i za aktivnosti na teritoriji Jugoslavije. Jugoslovenski vojni sud ga je 1951. godine osudio na 20 godina zatvora/prinudnog rada. Njegov boravak u zatvoru nije trajao do isteka kazne. Zbog ozbiljno narušenog zdravstvenog stanja, kao i nakon međunarodnih intervencija, među kojima je bila intervencija predsednika Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, pušten je u novembru 1952. godine.

Ovaj deo njegove biografije posebno je važan jer pokazuje da činjenica da je Nojbaher u pojedinim trenucima pokušavao da ograniči nemačke represalije nije značila da su posleratne jugoslovenske vlasti njegovu ukupnu ulogu smatrale pozitivnom. Naprotiv, njegova funkcija bila je deo okupacionog aparata Trećeg rajha.

Život posle zatvora

Po izlasku iz zatvora Nojbaher se vratio u Austriju i pokušao da obnovi profesionalni život.

Radio je kao građevinski preduzetnik i savetnik. Njegova karijera posle rata je zanimljiva jer je ponovo uspeo da se vrati u poslovne i međunarodne krugove, uprkos svojoj nacističkoj prošlosti. Od 1954. do 1956. godine boravio je u Etiopiji, gde je radio za cara Hailea Selasija kao savetnik i učestvovao u pitanjima organizacije državne uprave.

Po povratku u Austriju nastavio je da radi kao savetnik različitim kompanijama. Prema biografskim podacima iz Neue Deutsche Biographie, bio je povezan i sa Austrian Airlines, kao i sa industrijskim kompanijama, a od 1959. godine bio je predsednik uprave Wienerberger Ziegelwerke.

Umro je 1. jula 1960. godine u Beču, u 67. godini života.

„Specijalni zadatak Balkan“

Najvažniji izvor za proučavanje Nojbaherove ličnosti iz njegovog sopstvenog ugla jesu njegovi memoari „Sonderauftrag Südost 1940 – 1945“, objavljeni 1956. godine. Delo je kasnije objavljeno i na srpskohrvatskom jeziku pod naslovom „Specijalni zadatak Balkan“.

U njima Nojbaher opisuje svoju diplomatsku karijeru, rad u Rumuniji, Grčkoj i Jugoslaviji, odnose sa nemačkim rukovodstvom, Milanom Nedićem, različitim četničkim komandantima i drugim balkanskim političarima.

Knjiga je dragocen istorijski izvor, ali je neophodno čitati je kritički. Nojbaher je memoare pisao posle rata, kada je već bio osuđen u Jugoslaviji i kada je imao snažan motiv da objasni sopstvene postupke. Zato njegovi opisi predstavljaju prvenstveno njegovo viđenje događaja, a ne neutralan zapis. Njegova sposobnost da u memoarima predstavi sebe kao racionalnog političara koji je pokušavao da spreči najgore posledice nemačke politike mora se proveravati poređenjem sa nemačkom dokumentacijom, zapisnicima procesa i istraživanjima istoričara.

Istorijska ocena

Herman Nojbaher je jedna od onih ličnosti čija biografija ne može da se svede na jednostavnu etiketu. On jeste bio nacista. Bio je član NSDAP, visoki funkcioner nacističke Austrije, gradonačelnik Beča nakon Anšlusa i diplomata Trećeg rajha. Njegov rad na Balkanu bio je sastavni deo nemačke ratne i okupacione politike.

Istovremeno, bio je pragmatičniji od pojedinih nemačkih vojnih i policijskih funkcionera. Shvatio je da brutalna represija može proizvesti politički suprotan efekat i pokušavao je da okupacioni sistem učini efikasnijim kroz saradnju sa lokalnim vlastima i antikomunističkim snagama. Zbog toga ga je deo kasnije literature predstavljao kao „umerenog“ nemačkog predstavnika na Balkanu. Takav opis, međutim, može biti veoma varljiv.

Nojbaher nije pokušavao da oslobodi Srbiju nemačke okupacije. Pokušavao je da nemačka okupacija uspe. Njegov cilj bio je stvaranje političkog modela u kojem bi lokalne vlasti, srpske kolaboracionističke strukture i deo antikomunističkih oružanih snaga preuzeli veći deo tereta rata, dok bi Nemačka zadržala odlučujući uticaj. U tome je njegova politika bila više pragmatična nego humana.

Nojbaher i srpsko pitanje

Poseban značaj Nojbaherove politike proizlazi iz toga što je među nemačkim zvaničnicima pokušavao da Srbiju posmatra drugačije nego 1941. godine. Njegova procena bila je da Srbe ne treba trajno držati u položaju potpuno politički obespravljenog stanovništva ako Nemačka želi da ih koristi kao savezničku snagu protiv komunista.

Zato je zagovarao:

• jačanje Nedićeve vlade;
• veću ulogu srpske administracije;
• uključivanje lokalnih oružanih formacija u borbu protiv partizana;
• smanjenje najkontraproduktivnijih represalija;
• obnovu pojedinih kulturnih institucija;
• povezivanje Srbije i Crne Gore;
• stvaranje šire srpske političke jedinice pod nemačkim pokroviteljstvom.

Ovaj projekat je bio posebno zanimljiv jer je nacistička Nemačka pokušavala da iskoristi srpski nacionalizam protiv komunističkog pokreta, iako je upravo nacistička okupaciona politika prethodno značajno doprinela radikalizaciji i destabilizaciji Srbije. Nojbaher je u tome video politički potencijal.

Berlin je, međutim, video rizik.

Nojbaher kao politički pragmatičar

Upravo je njegova pragmatičnost bila najvažnija karakteristika. Nojbaher je bio čovek privrede, organizacije i diplomatije. Nije pripadao tipu nacističkog funkcionera čiji se rad zasnivao isključivo na ideološkom fanatizmu. Njegov način razmišljanja bio je više tehnokratski.

• Ako represija proizvodi otpor – smanjiti represiju.
• Ako Nedić može da mobiliše Srbe – ojačati Nedića.
• Ako četničke formacije mogu da ratuju protiv partizana – pregovarati sa njihovim komandantima.
• Ako ustaški zločini destabilizuju područje – pokušati da ih ograniči.
• Ako je ekonomija uništena – promeniti način eksploatacije.

Ali sve te odluke imaju jednu zajedničku tačku: interes nemačkog Rajha.

Zato Nojbahera nije moguće razumeti kao čoveka koji je „prešao na srpsku stranu“. Nije. On je pokušavao da pronađe način da nemačka vlast na Balkanu bude dugoročno održiva.

Značaj za istoriju Beograda

Za istoriju Beograda Nojbaher je važan zbog činjenice da je od 1943. godine upravo Beograd bio sedište njegovog diplomatskog delovanja za čitav jugoistočni prostor. U gradu se tada ukrštalo nekoliko nivoa vlasti: nemačka vojna uprava, policijski i SS aparat, diplomatske strukture, Nedićeva administracija i različite obaveštajne i vojne organizacije. Nojbaher je bio jedan od najvažnijih ljudi u tom složenom sistemu.

Njegova kancelarija u Beogradu bila je mesto iz kojeg su vođeni politički razgovori o budućnosti Srbije, odnosima sa Nedićem, saradnji sa antikomunističkim snagama, odnosima sa Crnom Gorom i širim nemačkim planovima za Balkan. Zato je njegova biografija neodvojiva od istorije Beograda u poslednje dve godine nemačke okupacije.

Nasleđe

Herman Nojbaher umro je 1960. godine, ali je njegov lik ostao predmet rasprava istoričara.

Za jedne je bio predstavnik „realističnije“ nemačke politike na Balkanu. Za druge je bio samo pragmatični nacistički diplomata koji je shvatio da se okupacija ne može održati isključivo terorom. Najpreciznije je, međutim, posmatrati ga upravo kroz tu kontradikciju.

Nojbaher je bio nacista koji je pokušavao da okupaciju učini politički racionalnijom. Njegovo protivljenje pojedinim oblicima represije ne može se izjednačiti sa protivljenjem nacističkom sistemu. Njegovi pokušaji da zaštiti srpsko stanovništvo od pojedinih posledica nemačke ili ustaške politike ne znače da je postao protivnik okupacije. Njegov „Nojbaherov plan“ nije bio plan oslobođenja Srbije, već plan za stvaranje političkog sistema koji bi Nemačkoj omogućio efikasniju kontrolu Balkana.

Upravo zbog toga Herman Nojbaher zauzima posebno mesto u istoriji Drugog svetskog rata na prostoru Jugoslavije. On predstavlja primer političara koji je pokušao da spoji nacističku imperijalnu politiku, lokalni nacionalizam, kolaboraciju i pragmatičnu diplomatiju — i čiji je projekat na kraju propao zajedno sa nemačkim sistemom na Balkanu.

Najvažniji datumi

• 24. jun 1893. – rođen u Velsu u Gornjoj Austriji.
• 1914-1918. – učestvuje u Prvom svetskom ratu u austrougarskoj vojsci.
• 1920-e – radi u privredi, naročito drvnoj industriji.
• 1933. – priključuje se ilegalnoj austrijskoj NSDAP.
• 1934. – nakon nacističkog puča u Austriji biva uhapšen.
• 13. mart 1938. – nakon Anšlusa postaje gradonačelnik Beča.
• 1939. – napušta položaj gradonačelnika.
• 1940. – počinje diplomatski angažman na Balkanu; deluje u Bukureštu.
• 1941-1942. – diplomatski angažman u Grčkoj.
• oktobar 1942. – dobija funkciju specijalnog izaslanika za privredna i finansijska pitanja u Grčkoj.
• avgust 1943. -postaje specijalni opunomoćenik Ministarstva spoljnih poslova Trećeg rajha za Jugoistok.
• 1943. – dolazi u središte nemačke politike prema Srbiji i razvija svoj plan za preuređenje političkih odnosa na Balkanu.
• 1943–1944. – pokušava da ojača Nedićev režim, uspostavi saradnju sa antikomunističkim formacijama i smanji posledice nemačke politike represalija.
• 1944. – napušta Beograd tokom sloma nemačke vlasti u Srbiji.
• maj 1945. – dospeva u američko zarobljeništvo.
• 15. april 1946. – svedoči pred Nirnberškim tribunalom.
• 1946. – svedoči i u procesu protiv Dragoljuba Mihailovića.
• 1951. – u Jugoslaviji osuđen na 20 godina zatvora/prinudnog rada.
• novembar 1952. – pušten zbog teškog zdravstvenog stanja.
• 1954-1956. – radi u Etiopiji za cara Hailea Selasija.
• 1956. – objavljuje memoare Sonderauftrag Südost 1940–1945.
• 1. jul 1960. – umire u Beču.

Literatura i izvori

Za proučavanje Nojbahera posebno su važni njegovi memoari Sonderauftrag Südost 1940–1945, kao i nemačka diplomatska dokumentacija, zapisnici Nirnberškog procesa i posleratna istoriografija o nemačkoj okupaciji Jugoslavije. Njegova autobiografska svedočenja treba čitati uporedo sa dokumentima nastalim tokom samog rata, jer memoari nastali posle 1945. godine ne predstavljaju neutralan prikaz njegovih aktivnosti. Originalno izdanje njegovih memoara objavljeno je 1956. godine, a drugo, popravljeno izdanje 1957.

Među najvažnijim referentnim izvorima za njegovu biografiju nalazi se članak istoričara Gerharda Botza u Neue Deutsche Biographie, koji Nojbaherovu karijeru posmatra u širem kontekstu austrijskog nacizma, nemačke diplomatije i kontinuiteta njegovog delovanja kroz različite političke sisteme.

Foto: Wikipedia